ANP-26677471
Hoofd content

Rechter of ombudsman?

Een Arnhemse rapper ziet beelden van zichzelf in een tv-item over Syriëgangers. Hij heeft er last van en wil dat het programma rectificeert, maar komt er met makers en omroep niet uit. Uiteindelijk leidt het dispuut tot een kort geding dat hij verliest. Hoe werd hier journalistiek gehandeld, en wat zou een ombudsman in zo’n geval kunnen betekenen?


Het item

Op woensdag 22 maart 2017 besteedt actualiteitenrubriek EenVandaag aandacht aan de start van de rechtszaak tegen een aantal zogenoemde Syriëgangers. Er wordt een portret gemaakt van een van hen. Veel beelden van de jongen zijn er niet. Wel is hij als rapper te zien in een drie jaar oude videoclip op YouTube. EenVandaag haalt daar een paar fragmenten uit.

De jongen is nog slechts een verdachte. Dus worden zijn gezicht en dat van een andere verdachte in het filmpje onherkenbaar gemaakt (‘geblurd’). Dat is gebruik in de Nederlandse journalistiek als je nog niet veroordeeld bent. Anderen in het filmpje, degenen die niets met de rechtszaak te maken hebben, blijven herkenbaar in beeld.

Tegelijk met de videoclip-beelden klinkt een voice-overtekst waarin het over de verdachte jongens gaat: “Maar ineens verandert de rappende Arnhemmer. Marouane en zijn vriend Robin de bekeerling, hier samen op beeld, raken steeds meer in de ban van twee jeugdvrienden.”
En later: “Of Marouane veroordeeld wordt moet nog blijken. Maar de schijn heeft-ie tegen.”
De kijker ziet bij de eerste passage een groepje dansende en rappende jongens. Van twee jongens zijn de gezichten geblurd en één – en dat is niet de Marouane waar het item over gaat – is op de voorgrond duidelijk herkenbaar en bijna beeldvullend te zien. Bij de tweede tekst zie je diezelfde jongen – dus niet Marouane – op de rug als hij wegloopt.

De onenigheid

De rapper die herkenbaar in beeld is, heet Amine Elghasyry. Hij vertelt een paar dagen na de uitzending aan de ombudsman wat er vanaf de uitzending is gebeurd. Kort na het programma krijgt hij van een vriend een berichtje dat hij op tv is geweest: Je staat er niet goed op, je lijkt wel een terrorist. Als hij het item afkijkt is hij het met zijn vriend eens: het lijkt wel of hij de Syriëganger is, niet de onherkenbaar gemaakte jongens.

De volgende dag, op donderdag 23 maart, krijgt hij in de ochtend wel contact met de journalist van EenVandaag. Hij vertelt dat hij op sociale media voor terrorist wordt uitgemaakt en vraagt of er iets gedaan kan worden. Volgens Elghasyry zegt de verslaggever dat hij niets fout heeft gedaan. Elghasyry zegt dan dat hij juridische stappen overweegt, en zoekt contact met een advocaat. Elghasyry probeert de redactie te bereiken maar dat lukt niet. Dan zet hij een videobericht op Facebook, want – zo zegt hij – er komen die avond steeds meer reacties, en de toon wordt bedreigend en beledigend. Hij roept EenVandaag op om te laten weten dat hij Marouane niet is.

De journalist van EenVandaag, zo vertelt deze aan de ombudsman, zegt tegen Elghasyry dat in het item niets onwaars wordt beweerd en dat het gebruikelijk is alleen verdachte personen onherkenbaar te maken. Omdat de rapper het over juridische stappen heeft, overlegt de journalist met een AVROTROS-jurist. Elghasyry geeft aan vooral problemen met de tweede passage te hebben, de AVROTROS zegt voor de middag per mail toe hier “zonder verplichtingen” naar te zullen kijken. De uitzending gaat op donderdag offline en de beelden van de rapper bij de tweede passage over Marouane worden vervangen door andere.

Foto nog zoeken

Naar de rechter

Op vrijdagmorgen 24 maart vraagt Elghasyry’s advocaat per mail om het “publiekelijk rechtzetten” van het misverstand in de eerstvolgende uitzending. Wat hij hiermee bedoelt, wordt pas vlak voor de uitzending om zes uur concreet. Wat de advocaat wil is volgens de AVROTROS geen optie (Eghasyry die in de studio zijn verhaal doet) óf niet meer op tijd te regelen (een bericht met foto en naam in de uitzending). Afspraken komen er niet, het programma stelt zelf een tekst op.

Aan het einde van de uitzending op vrijdagavond, als de eindtune loopt, kijkt de presentator als volgt terug op de uitzending van twee dagen eerder: “Afgelopen woensdag hebben wij een reportage uitgezonden over Syriëgangers. Daarin zijn fragmenten te zien van een muziekclipje. Mocht de indruk zijn ontstaan dat de personen die in dat clipje herkenbaar in beeld zijn, ook Syriëgangers zijn of daarbij betrokken zijn geweest, dan wijzen wij erop dat dit onjuist is.” Waarna de uitzending afgelopen is.

Voor rapper en advocaat is de kous hiermee niet af. Dit was geen passende reactie, laat staan een rectificatie, zeggen ze tegen de ombudsman. De suggestie blijft dat Elghasyry een Syriëganger is, en dat is schadelijk voor hem. In de dagen erna zoekt de rapper zelf de publiciteit. De advocaat vraagt nogmaals om rectificatie, op 28 maart, met foto en volledige naam van de rapper, en een door de advocaat opgestelde tekst waarin EenVandaag de zaak “betreurt”. EenVandaag reageert dan niet meer in het openbaar, want de advocaat legt de zaak voor aan de rechter. Eind april wordt in kort geding rectificatie op straffe van een schadevergoeding geëist. Half mei oordeelt de rechter dat “AVROTROS onvoldoende heeft gedaan” om de suggestie te vermijden dat de rapper een Syriëganger is of erbij betrokken is. Maar omdat EenVandaag in de uitzending van 24 maart die indruk alsnog tegenspreekt, valt “de afweging omtrent de vordering (...) in het voordeel van AVROTROS uit”. Elghasyry verliest het kortgeding.


nog foto zoeken


Wat is het probleem? Of zijn het er meer?

Hoe zou de ombudsman een zaak als deze aanpakken? De ombudsman zal in alle gevallen eerst uitzoeken wat er precies is gebeurd, door te spreken met alle betrokkenen. Dat kan voor het moment al tot de-escalatie leiden. Het maken van een feitelijke beschrijving van een zaak is altijd de eerste stap. Daarna volgt onderzoek naar correct journalistiek handelen, in journalistieke codes, eventuele jurisprudentie of vergelijkbare zaken bij andere (nationale en internationale) media.

Als de ombudsman in dit geval het journalistieke handelen en het vervolg daarop beschrijft (zie boven) vallen er een paar dingen op. Allereerst is er het onherkenbaar maken van personen. Dat wordt doorgaans gedaan om de privacy van verdachte personen te beschermen. De twee naar Syrië vertrokken jongens zijn nog niet schuldig bevonden, en worden dus onherkenbaar gemaakt. Maar andere programma’s blijken de gezichten van arresterende agenten te blurren, om juist hun privacy te waarborgen. Het gebruik van blurren is dus aan het veranderen.

Maar ook de perceptie verandert. Vroeger – toen een verdachte in beeld nog een balkje over de ogen kreeg – was het voor een kijker simpel: achter een balkje schuilde de mogelijke misdadiger, anderen hadden er niks mee van doen. Duidelijk, al werd het door sommige rechtbanken wel als onnodig criminaliserend bestempeld (want ook als iemand later onschuldig bleek, stond-ie er toch maar mooi ‘gebalkt’ op…). Nu blurren we omdat het minder criminaliserend is én omdat het mooier staat, maar verschuiven toepassing en opvatting erover. Want als iedereen geblurd is en jij de enige bent die nog vrolijk herkenbaar in de camera kijkt, gaat alle aandacht naar jou. En als daar dan een tekst bij zit die niet heel helder uitlegt wie wie is, dan ziet de kijker jouw gezicht, hoort iets over Syriëgangers of terroristen, en voilà: jij bent de terrorist. Grote stappen, gauw thuis. Slordige kijker misschien, maar de journalist moet die slordigheid incalculeren en erop inspelen.


Tekst en beeld

Verder is de timing van tekst en beelden ten opzichte van elkaar bijzonder belangrijk (zie ook de Volkskrant-zaak over een foto en de kop daarboven). De combinatie tekst en beeld – zeker bij het tweede fragment in het EenVandaag-item – is zacht gezegd ongemakkelijk. Je hoort de tekst “Of Marouane schuldig is moet nog blijken. Maar de schijn heeft hij tegen.” en je ziet dus iemand anders. Nu hoef je niet altijd precies in beeld te laten zien wat er in tekst te horen is. Sterker nog: wie video-items leert maken krijgt juist altijd de opdracht dat tekst en beeld elkaar moeten versterken, geen ‘praatje bij een plaatje’. Maar voor goed begrip moeten beeld en geluid echter ook weer niet te ver uit elkaar lopen, en het geheel moet wel blijven kloppen en niets impliceren dat niet waar is.

Op zich beweert het EenVandaag-item niets dat niet waar is, daarin heeft de journalist tegenover Elghasyry gelijk. Maar de combinatie beeld/tekst en daarbij een verandering in gebruik en interpretatie van het blurren van gezichten, leveren hier wel de mogelijkheid om iets anders te verstaan, daarin heeft Elghasyry gelijk vindt de ombudsman. Onwenselijk, niet alleen als het om een connectie met Syriëgangers gaat. En het was hier ook nog simpel te voorkomen geweest: door in de tekst toe te voegen dat de geblurde gezichten van de Syriëgangers zijn.


nog foto zoeken


Verklaren of rectificeren?

Het programma kijkt zelf ook kritisch naar het item, en al is het “zonder verplichtingen”, EenVandaag wil voor Elghasyry de laatste beelden van het item wel vervangen. Daarvoor moet het item offline en uit alle terugkijk-systemen worden gehaald. Dat is nog niet zo simpel als het klinkt. Via een geautomatiseerd traject komt een programma op de NPO-site Uitzending Gemist. Om daar iets weg te krijgen (en ook in het archief van Beeld en Geluid of bij kabelaars als Ziggo of KPN) moet een redacteur hoog in de organisatorische boom klimmen. De ombudsman zou graag zien dat een eenvoudige procedure daarvoor op redacties bekend is. Want in geval van imago- of andere schade is snelheid geboden.

EenVandaag vervangt dus de laatste beelden. Ook wordt in de uitzending van twee dagen later teruggekomen op het onderwerp. Geen klein tekstje in een hoekje van de website maar een tekst voorgelezen in de uitzending. Dat is de reden dat de rechter Elghasyry ongelijk geeft in zijn verzoek om nog een rectificatie op straffe van schadevergoeding. De ombudsman heeft er nog wel een opmerking bij.

Want de plaats van de tekst in de uitzending – tegelijk met de muziek van de aftiteling – kan wat kinderachtig lijken. Maar wat is een logische plek of voldoende aandacht in een uitzending of op een site voor een verklaring als deze, of voor een eventuele rectificatie? Die zal lang niet altijd sporen met wat voelt als genoegdoening bij de klager. De journalistiek worstelt hiermee, en de ombudsman heeft ook geen pasklaar antwoord. De ombudsman blijft wel hameren op het zichtbaar, vindbaar en genereus melden van omissies, slordigheden en (zeker!) fouten maar kan geen rectificatie of een plek in een uitzending afdwingen. Dat is maar goed ook want dan zou de ombudsman zich gaan bemoeien met de redactionele inhoud van een programma en dat hoort niet. De ombudsman adviseert, indien nodig met klem, tot publiekelijk herstel of het geven van uitleg. Rectificatie afdwingen kan in Nederland alleen de rechter.


Klagen of procederen?

Had een klacht bij de ombudsman in dit geval wellicht de angel uit de onenigheid kunnen halen, zodat de rapper en de AVROTROS elkaar niet voor het hekje bij de rechter hoefden tegen te komen? Het blijft in dit geval helaas bij theorie, maar de ombudsman kan idealiter bijdragen aan de-escalatie, grotere transparantie over werkwijze van journalisten en aan beter begrip voor wederzijdse standpunten. Veelal blijkt dat al voldoende om tot een vergelijk te komen. Ook Elghasyry zei tegen de ombudsman: “Ze hadden het makkelijk kunnen oplossen. Als ze gezegd hadden: kopje koffie erbij en we veranderen de beelden, klaar.”

Maar dan blijft het bij de ombudsman toch knagen dat – ondanks dat de beelden al na één dag veranderd werden en EenVandaag nog weer één dag later in de uitzending al extra uitleg gaf – tóch en zo snel door de advocaat de rechter werd opgezocht. “Het kwaad was al geschied,” zei Elghasyry daarover, in tijden van sociale media zouden te veel mensen hem al met de Syriëgangers verwarren. Een “rectificatie light”, zoals zijn advocaat de extra uitleg omschreef, kwam voor de klager te laat. Een advies van de ombudsman zou dat dan mogelijk ook onvoldoende geweest zijn.

Een ombudsman is geen rechter. Een ombudsman werkt altijd achteraf, en niet vanuit macht maar op gezag. Bij terechte klachten over journalistieke producties zal de ombudsman publiek maken bij wie er wat, waar, wanneer, waarom en hoe fout ging. Misschien een digitale variant op pek en veren waardoor sommige klagers zich gesterkt zullen voelen. Maar klagers kunnen van de ombudsman ook publiekelijk ongelijk of ‘slechts’ meer uitleg krijgen, als na onderzoek blijkt dat het journalistiek handelen wel volgens de afgesproken standaarden was. Een klager kan altijd naar de rechter of de Raad voor de Journalistiek, maar met een ombudsman is daar misschien minder snel de neiging toe.

Het voornaamste is dat de journalistieke standaard van de publieke omroep bewaakt wordt, en dat klager en maker elkaar vinden en verstaan. Het is jammer dat het dáár in dit geval na een paar dagen echter al te laat voor was…